Neoplazma Nedir? Nasıl Oluşur ve Nasıl Teşhis Edilir?

Neoplazma, hücrelerin anormal ve kontrolsüz çoğalması sonucu oluşan yeni doku büyümesidir. Bu oluşumlar iyi huylu (benign) veya kötü huylu (malign) olabilir. Neoplazma, tümör terimiyle eş anlamlı şekilde kullanılır ve patolojik bir sürecin sonucudur.

Neoplazmalar genetik mutasyonlar, çevresel etkenler, enfeksiyonlar, bağışıklık sistemi bozuklukları veya hormonal dengesizlikler sonucu gelişebilir. Hücre döngüsünü düzenleyen mekanizmaların bozulması, bu kontrolsüz hücre büyümesine zemin hazırlar.

Neoplazma tanısı genellikle klinik bulgulara dayanılarak şüphelenilen lezyonun görüntüleme yöntemleriyle incelenmesiyle başlar. Ultrason, MR, BT gibi teknikler ile lezyonun yapısı değerlendirilir; kesin tanı için biyopsi yapılır ve histopatolojik inceleme gerekir.

Ortaya çıkarma sürecinde en önemli adım, kitlenin iyi huylu mu yoksa kötü huylu mu olduğunun belirlenmesidir. Patoloji raporu, hücrelerin yapısını, çoğalma hızını ve invazyon özelliklerini değerlendirerek doğru sınıflandırmayı sağlar. Bu, tedavi sürecini yönlendirir.

Neoplazma vücutta nasıl ve neden oluşur?

Vücudumuz aslında kusursuz işleyen devasa bir fabrika gibidir. Bu fabrikada çalışan milyarlarca işçi, yani hücrelerimiz vardır. Her hücrenin ne zaman doğacağı, ne kadar çalışacağı, ne zaman bölünüp çoğalacağı ve görevi bittiğinde ne zaman öleceği genetik kodlarımızda yazılıdır. Sağlıklı bir bedende bu düzen tıkır tıkır işler. Eskiyen hücreler programlı bir şekilde ölür (buna tıp dilinde apoptoz denir) ve yerlerine yenileri gelir. Ancak neoplastik süreç dediğimiz durum başladığında, bu fabrikadaki “denetim mekanizması” bozulur.

Hücrelerin içindeki genetik materyalde meydana gelen hasarlar veya mutasyonlar, hücreye “dur” emrinin ulaşmasını engeller. Bu hasarlar bazen doğuştan gelen genetik mirasla, bazen de yaşam boyu maruz kaldığımız dış etkenlerle tetiklenir.

Hücresel bozulmaya yol açan başlıca etkenler şunlardır:

• Tütün ürünleri
• Radyasyon maruziyeti
• Bazı virüsler
• Zararlı kimyasallar
• Kronik iltihaplanma
• Genetik yatkınlık

Bu faktörlerin etkisiyle “dur” sinyalini almayan hücreler, vücudun ihtiyacı olmamasına rağmen bölünmeye ve çoğalmaya devam ederler. İşte bu kontrolsüz biriken hücre yığını, zamanla bir kitleye, yani neoplazmaya dönüşür. Bu yapıların en büyük sorunu, vücudun genel kurallarına uymamalarıdır. Kendi beslenme damarlarını oluşturabilirler ve bulundukları organın yapısını bozabilirler.

Neoplazma çeşitleri nelerdir ve nasıl sınıflandırılır?

Bir hastada neoplazma saptandığında, yapılacak ilk iş bu kitlenin karakterini belirlemektir. Çünkü her neoplazma kanser demek değildir ve her kitle aynı şekilde tedavi edilmez. Doktorlar bu kitleleri mikroskop altındaki davranışlarına ve vücuda verdikleri zarara göre üç ana gruba ayırırlar.

İyi Huylu (Benign) Neoplazmalar

Bu grup, neoplazmaların “uysal” olan tarafıdır. Genellikle yavaş büyürler ve etraflarındaki dokuya saygılıdırlar. Yani komşu organları işgal etmezler, sadece iterek kendilerine yer açarlar. En önemli özellikleri ise kan veya lenf yoluyla vücudun başka yerlerine sıçrama (metastaz) yapmamalarıdır. Genellikle hayati bir organa baskı yapmadıkları sürece tehlikeli kabul edilmezler.

Sık karşılaşılan iyi huylu neoplazma örnekleri şunlardır:

• Lipomlar
• Fibroadenomlar
• Hemanjiomlar
• Miyomlar
• Nevüsler

Kötü Huylu (Malign) Neoplazmalar

Halk arasında “kanser” olarak bilinen grup budur. Bu hücreler oldukça agresiftir. Sadece bulundukları yerde büyümekle kalmazlar, komşu dokuların sınırlarını aşarak onları tahrip ederler. Daha da önemlisi, ana kitleden kopan hücreler dolaşım sistemine katılarak uzak organlara gidip orada yeni koloniler kurabilirler. Tedavi edilmezlerse yaşamı ciddi şekilde tehdit ederler.

Premalign (Kanser Öncesi) Neoplazmalar

Bu yapılar henüz kanserleşmemiş olsalar da zaman içinde kansere dönüşme potansiyeli taşıyan dokulardır. Bu aşamada yakalanmaları hasta için büyük bir şanstır çünkü kanser daha oluşmadan önlem alınabilir.

Premalign durumlara verilebilecek örnekler şunlardır:

• Kolon polipleri
• Servikal displazi
• Aktinik keratoz
• Atipik hiperplazi

Neoplazma tanısı koymak için hangi yöntemler kullanılır?

Bir kişide neoplazma şüphesinin oluşması genellikle iki yolla olur: Ya hasta eline gelen bir şişlikten şüphelenir ya da başka bir sebeple yapılan genel kontrollerde tesadüfen bir kitleye rastlanır. Bu aşamadan sonra devreye görüntüleme yöntemleri girer. Görüntüleme cihazları, vücudun iç haritasını çıkararak kitlenin nerede olduğunu bize gösterir.

Tanı aşamasında kullanılan temel görüntüleme yöntemleri şunlardır:

• Ultrasonografi
• Bilgisayarlı Tomografi
• Manyetik Rezonans
• PET taraması

Bu cihazlar bize kitlenin boyutunu, şeklini ve yerini söyler. Ancak sadece görüntüye bakarak “bu kesinlikle kanserdir” veya “bu kesinlikle iyi huyludur” demek her zaman mümkün değildir. Görüntüleme bize orada bir “yapı” olduğunu söyler ama o yapının kimliğini açıklayamaz. Kesin tanı, yani neoplazmanın adını koymak için o dokudan örnek alınıp mikroskop altında incelenmesi şarttır. İşte bu noktada modern tıbbın en önemli alanlarından biri olan girişimsel radyoloji devreye girer.

Neoplazma biyopsisi nasıl yapılır?

Eskiden bir kitleden parça almak için hastanın ameliyathaneye indirilmesi ve o bölgenin cerrahi olarak açılması gerekirdi. Günümüzde ise bu yaklaşım büyük oranda değişti. Artık “perkütan biyopsi” dediğimiz yöntemle, cildi kesmeden, sadece incecik bir iğne deliğinden girilerek en derin noktalardaki kitlelere bile ulaşılabiliyor.

Bu işlem tamamen teknolojik cihazların rehberliğinde yapılır. Yani doktor, iğneyi vücuda soktuğunda “körlemesine” ilerlemez. Bir yandan ekrandan kitlenin yerini ve iğnenin ucunu milim milim takip eder, diğer yandan güvenli bir rota oluşturarak damarlara veya sinirlere zarar vermeden hedefe ulaşır.

Kullanılan biyopsi iğnelerinin tipleri şunlardır:

• İnce iğne
• Kesici iğne
• Vakum iğnesi

İnce İğne Aspirasyonu: Genellikle kan alma iğnelerinden bile daha ince yapıdadırlar. Doku parçası koparmak yerine, vakum etkisiyle hücreleri çekerler. Özellikle tiroid nodülleri gibi hassas bölgelerde veya içi sıvı dolu kistlerde tercih edilirler.

Kesici (Core) İğne Biyopsisi: Kanser şüphesi olan durumlarda altın standarttır. Özel bir mekanizmaya sahip tabancalarla uygulanır. İğne dokunun içine girer ve saniyenin çok kısa bir süresinde milimetrik kalınlıkta, solucan vari bir doku parçası alır. Bu parça, patologların sadece “kanser var mı yok mu” sorusunu cevaplamasını değil aynı zamanda tümörün genetik haritasını çıkarmasını da sağlar. Günümüzde akciğer veya meme kanserlerinde akıllı ilaçların kullanılıp kullanılamayacağı, işte bu iğnelerle alınan parçaların genetik analizi sonucunda belli olur.

Biyopsi sırasında görüntüleme yöntemleri neden önemlidir?

Biyopsi işleminin başarısı, aslında iğnenin ucunu ne kadar net görebildiğimize bağlıdır. Girişimsel radyologlar, lezyonun yerine göre farklı görüntüleme araçlarını birer navigasyon cihazı gibi kullanırlar.

Sık kullanılan rehberlik yöntemleri şunlardır:

• Ultrasonografi
• Bilgisayarlı Tomografi
• Floroskopi
• MR görüntüleme

Örneğin meme, tiroid veya karaciğer gibi cilde yakın veya ses dalgalarıyla iyi görülebilen organlarda ultrasonografi ilk tercihtir. Radyasyon içermemesi ve doktorun iğneyi canlı yayın izler gibi anlık takip edebilmesi büyük avantajdır.

Ancak akciğerin derinliklerinde veya kemiklerin arkasında saklanan kitlelerde ultrason yetersiz kalabilir. Bu durumlarda Bilgisayarlı Tomografi (BT) devreye girer. Milimetrik kesitlerle kitlenin koordinatları belirlenir ve iğne bu koordinatlara göre ilerletilir. Hatta nefes alıp vermeyle hareket eden küçük nodüllerde, anlık görüntü sağlayan BT Floroskopi cihazları kullanılarak hedef tam on ikiden vurulabilir.

Neoplazma biyopsisinin doğruluk oranı ve riskleri nelerdir?

Hastaların en çok merak ettiği konulardan biri de “Acaba sonuç yanlış çıkar mı?” veya “İğne tümörü yayar mı?” sorusudur. Öncelikle şunu netleştirmek gerekir: Yapılan bilimsel çalışmalar görüntüleme eşliğinde yapılan biyopsilerin doğruluk oranının yüzde 90’ların üzerinde olduğunu göstermektedir. Özellikle deneyimli ellerde ve doğru ekipmanla yapıldığında, tanısal başarı oranı mükemmele yakındır.

Riskler konusuna gelince; her tıbbi işlemin bir riski vardır ancak girişimsel biyopsiler, cerrahi biyopsilere göre çok daha güvenlidir.

Olası yan etkiler şunlardır:

• Hafif ağrı
• Küçük kanamalar
• Enfeksiyon riski
• Pnömotoraks

Akciğer biyopsilerinde “pnömotoraks” dediğimiz akciğer sönmesi durumu yaşanabilir ancak bu oran düşüktür ve çoğu zaman hastaya müdahale etmeye bile gerek kalmadan, sadece oksijen desteğiyle kendiliğinden düzelir. Halk arasında yaygın olan “bıçak değerse veya iğne değerse kanser azar” inanışı ise modern tıpta geçerliliğini yitirmiş bir efsanedir. Kullanılan “koaksiyel teknik” sayesinde, biyopsi iğneleri koruyucu bir kılıfın içinden geçerek örnek alır, böylece tümör hücrelerinin iğne yoluna saçılma riski neredeyse sıfıra indirilir.

Neoplazma tedavisinde girişimsel onkoloji nedir?

Tanı konulduktan sonra sıra tedaviye gelir. Eskiden kanser tedavisi denildiğinde akla sadece üç seçenek gelirdi: Ameliyat, kemoterapi ve ışın tedavisi (radyoterapi). Ancak son yıllarda bu sacayağına dördüncü ve çok güçlü bir ayak daha eklendi: Girişimsel Onkoloji.

Bu alan, kanser hastalarına “bıçaksız”, yani minimal invaziv tedavi seçenekleri sunar. Özellikle hastanın yaşı ileri ise, ek hastalıkları (kalp, şeker, tansiyon) nedeniyle büyük bir ameliyatı kaldıramayacak durumdaysa veya tümör cerrahın ulaşamayacağı kadar zor bir yerdeyse, girişimsel onkoloji hayat kurtarıcı bir rol üstlenir. Temel felsefe; tümörü vücudu kesip biçmeden, olduğu yerde yok etmektir.

Girişimsel onkolojinin temel tedavi stratejileri şunlardır:

• Tümörü yakmak
• Tümörü dondurmak
• Damar tıkamak
• İlaç yüklemek

Neoplazma yakma (ablasyon) işlemi nasıl uygulanır?

Yakma işlemi, tıp dilinde “termal ablasyon” olarak adlandırılır. Bu işlemde, yine görüntüleme cihazlarının rehberliğinde özel bir iğne doğrudan tümörün tam ortasına yerleştirilir.

Kullanılan başlıca ablasyon teknolojileri şunlardır:

• Radyofrekans
• Mikrodalga
• Lazer

Radyofrekans ablasyon (RFA) yönteminde, iğnenin ucundan verilen enerji doku içindeki molekülleri titreştirir ve sürtünme yoluyla yüksek bir ısı (yaklaşık 60-100 derece) açığa çıkarır. Bu ısı, tümör hücrelerini pişirerek öldürür (koagülasyon nekrozu). Mikrodalga ablasyon ise, evdeki mikrodalga fırınların çalışma prensibine benzer şekilde su moleküllerini hareket geçirerek ısı üretir. Daha hızlıdır ve daha geniş alanları yakabilir. İşlem bittiğinde iğne çekilir ve geride ölü tümör dokusu kalır. Vücut zamanla bu ölü dokuyu temizler veya zararsız bir yara dokusuna dönüştürür.

Neoplazma dondurma (kriyoablasyon) işlemi nasıl yapılır?

Her tümör yakılarak tedavi edilmez, bazıları için soğuk daha etkilidir. Kriyoablasyon adı verilen bu yöntemde tümörün içine yerleştirilen iğnelerin içinden argon gazı geçirilir. Bu gaz, iğnenin ucunu saniyeler içinde eksi 140 derecelere kadar soğutur.

Kriyoablasyonun mekanizması şu aşamalardan oluşur:

• Buz topu oluşumu
• Hücre zarı patlaması
• Damar tıkanması
• Çözülme ve tekrar donma

Tümör ve çevresinde oluşan bu ölümcül buz topu, görüntüleme cihazlarında çok net izlenebilir. Bu sayede doktor, buzun nereye kadar ulaştığını görerek çevredeki sağlam organları koruyabilir. Özellikle böbrek tümörlerinde ve kemik metastazlarında ağrıyı kesmek amacıyla sıkça tercih edilen bir yöntemdir.

Neoplazma beslenmesi nasıl kesilir?

Tümörler, büyümek ve hayatta kalmak için normal dokulardan çok daha fazla kana ve besine ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden kendilerine özel, karmaşık bir damar ağı örerler. Girişimsel radyologlar, bu zayıf noktayı kullanarak tümörlere saldırabilirler.

Kasık veya el bileği atardamarından girilen incecik kateterlerle (anjiyo yapar gibi), vücudun damar haritasında yolculuk yapılır ve doğrudan tümörü besleyen ana damar bulunur:

Bu yöntemle uygulanan tedaviler şunlardır:

• Kemoembolizasyon
• Radyoembolizasyon
• Portal ven embolizasyonu

Transarteryal Kemoembolizasyon (TACE): Tümörü besleyen damarın içine yüksek dozda kemoterapi ilacı verilir ve hemen ardından damar tıkanır. Böylece tümör hem aç kalır hem de ilacın içinde hapsolur. İlaç tümörden dışarı çıkamadığı için hastada saç dökülmesi veya şiddetli bulantı gibi yan etkiler çok daha az görülür.

Transarteryal Radyoembolizasyon (TARE): Damar içine milyonlarca minik radyoaktif kürecik (Yitrium-90) gönderilir. Bu kürecikler tümörün içine yerleşir ve içeriden radyasyon yayar. “İçeriden nokta atışı radyoterapi” olarak tanımlayabileceğimiz bu yöntemle, dışarıdan verilen ışın tedavisinde verilemeyecek kadar yüksek dozlar, sağlıklı dokuya zarar vermeden tümöre uygulanabilir.

Hangi organlarda neoplazma tedavisi uygulanır?

Girişimsel radyolojinin uygulama alanı oldukça geniştir. Neredeyse vücudun her yerindeki neoplazmalara ulaşmak mümkündür ancak bazı organlarda bu yöntemler standart tedavi haline gelmiştir.

En sık müdahale edilen organlar şunlardır:

• Karaciğer
• Akciğer
• Böbrek
• Kemik
• Yumuşak doku

Karaciğer, bu işlemlerin en yoğun yapıldığı organdır. Hem karaciğerin kendi kanserlerinde hem de bağırsak, meme gibi organlardan karaciğere sıçrayan metastazlarda ablasyon veya embolizasyon hayat kurtarıcıdır. Böbrekte ise özellikle 4 cm’den küçük tümörlerde, böbreğin tamamını almaya gerek kalmadan sadece tümörü yakarak veya dondurarak böbrek fonksiyonlarını korumak mümkündür.

Tiroid neoplazmaları nasıl tedavi edilir?

Tiroid nodülleri toplumda çok yaygındır. Çoğu iyi huyludur ancak bazen estetik olarak boyunda şişlik yaparlar veya nefes borusuna baskı oluştururlar. Eskiden bu nodüller için hastaların ameliyat olması ve boyunlarında kalıcı bir kesi izi taşıması gerekirdi.

Günümüzde uygulanan ablasyon tedavisiyle süreç şu şekilde işler:

• Lokal anestezi yapılır.
• İnce bir iğne ile nodüle girilir.
• Nodül ısıyla tahrip edilir.
• Vücut nodülü zamanla küçültür.

Bu işlem yaklaşık 20-30 dakika sürer. Hasta aynı gün evine döner ve boynunda herhangi bir ameliyat izi kalmaz. Ayrıca ses tellerini etkileyen sinir hasarı riski, cerrahiye göre çok daha düşüktür.

Neoplazma tedavisine kim karar verir?

Kanser ve neoplazma tedavisi, tek bir doktorun sırtlanabileceği bir yük değildir. Modern tıpta “Multidisipliner Yaklaşım” esastır. Hastanelerde düzenli olarak toplanan “Tümör Konseyleri” bulunur:

Bu konseyde yer alan uzmanlık alanları şunlardır:

• Medikal Onkoloji
• Radyasyon Onkolojisi
• Genel Cerrahi
• Girişimsel Radyoloji
• Patoloji
• Nükleer Tıp

Hastanın tüm filmleri, tahlilleri ve patoloji raporları masaya yatırılır. Her uzman kendi penceresinden bakar ve hasta için en ideal tedavi planı ortak kararla oluşturulur. Kimi hasta için ameliyat en iyisiyken, kimi hasta için ablasyon veya damardan tedavi daha uygun olabilir. Girişimsel radyolog, bu masada minimal invaziv seçeneklerin uygunluğunu değerlendiren kritik bir oyuncudur.

Girişimsel radyolojinin neoplazma tedavisindeki avantajları nelerdir?

Hastalar açısından bakıldığında, girişimsel yöntemlerin konforu ve güvenliği ön plana çıkar. Büyük kesilerle yapılan açık ameliyatların getirdiği yükler bu işlemlerde yoktur.

Sağlanan temel avantajlar şunlardır:

• Lokal anestezi imkanı
• Kesi izi olmaması
• Kısa yatış süresi
• Hızlı iyileşme
• Düşük komplikasyon riski

Genel anestezi (narkoz) gerektirmemesi, özellikle yaşlı ve kalp/akciğer sorunu olan hastalar için hayati önem taşır. İşlemler genellikle günübirlik yapılır; hasta sabah gelir, işlemini olur ve birkaç saatlik gözlemden sonra yürüyerek evine gider. İş ve sosyal hayata dönüş süresi, cerrahiye kıyasla çok daha kısadır. Ayrıca çevre dokulara zarar verilmediği için organ fonksiyon kaybı yaşanmaz.

Neoplazma işlem öncesi ve sonrası nelere dikkat edilmelidir?

Eğer bir girişimsel işlem planlandıysa, hazırlık süreci oldukça basittir ancak dikkat edilmesi gereken kurallar vardır:

İşlem öncesi yapılması gerekenler şunlardır:

• Kan sulandırıcıların kesilmesi
• Açlık süresine uyulması
• Mevcut ilaçların bildirilmesi
• Kan tahlillerinin kontrolü

Kan sulandırıcı ilaçların (aspirin vb.) işlemden genellikle 5 gün önce doktor kontrolünde kesilmesi gerekir. İşlem günü 6-8 saatlik bir açlık istenir. İşlemden sonra ise giriş yerine kanamayı önlemek için hafif bir baskı uygulanır. Taburcu olduktan sonraki ilk 24-48 saat, hastanın kendini çok yormaması, ağır kaldırmaması önerilir.

İşlem sonrası dikkat edilecek durumlar şunlardır:

• Giriş yerinin temizliği
• Ağrı takibi
• Ateş kontrolü
• Ani şişlik takibi

Eğer beklenmedik bir ateş, kızarıklık veya şiddetli ağrı olursa vakit kaybetmeden doktora başvurulmalıdır. Ancak genel olarak bu süreçler, hastalar tarafından oldukça rahat tolere edilen ve hayat kalitesini bozmayan süreçlerdir.