Beyin Damar Hastalıkları Nelerdir? Belirtileri ve Tedavisi

Beyin damar hastalıkları; beynin sağlıklı çalışması için gereken oksijen ve besini taşıyan dolaşım ağında gelişen tıkanıklık, daralma, kanama veya doğumsal damar yumağı anormalliklerinin yol açtığı hayati sorunlardır. Bu hastalıkların tedavisi günümüzde açık beyin cerrahisine gerek kalmadan, kasık veya kol atardamarlarından iğne deliği küçüklüğünde bir noktadan girilerek uygulanan kapalı (endovasküler) yöntemlerle gerçekleştirilir. İnce esnek tüpler vasıtasıyla damar içinden ilerlenerek tıkalı bölgelerdeki pıhtılar fiziksel olarak çıkarılır, kanama riski taşıyan baloncuklar içeriden doldurularak izole edilir veya daralmış damar duvarları stentlerle desteklenir. Oksijensizliğe son derece duyarlı olan beyin dokusunu korumak amacıyla geliştirilen bu dikişsiz ve yarasız müdahaleler, hastaların hayati risklerini hızla ortadan kaldırırken enfeksiyon ihtimalini en aza indirerek çok daha güvenli ve hızlı bir iyileşme zemini sunar.

Beyin Damar Hastalıkları Temel Olarak Nelerdir?

Bu rahatsızlıkları daha anlaşılır kılmak için temel olarak üç ana gruba ayırarak düşünmek konuyu kavramayı kolaylaştırır. İlk grup, kan akışının engellendiği tıkanıklıklardır. Bir su borusunun kireçlenip tıkanmasına veya içine düşen bir tortunun akışı durdurmasına benzeyen bu durumda damarın beslediği beyin bölgesine oksijen gidemez. İkinci grup kanamalardır. Burada damar duvarındaki bir zayıflık veya yırtılma nedeniyle kanın, kapalı bir kutu olan kafatasının içine veya doğrudan beyin dokusuna sızması söz konusudur. Üçüncü grup ise doğuştan gelen veya sonradan oluşan yapısal bozukluklardır. Atardamarlar ve toplardamarlar arasında normalde olmaması gereken hatalı bağlantıların bulunduğu bu durumlar damar ağının mimarisinde bir tür kısa devre yaratır. Her üç grup da beynin beslenme ve oksijenlenme dengesini bozduğu için ciddiyetle yaklaşılması gereken durumlardır.

Beyin Damar Hastalıkları Gelişiminde Hangi Risk Faktörleri Rol Oynar?

Damarların sağlığını yitirmesi genellikle tek bir nedene bağlı olmaz; pek çok unsurun bir araya gelmesiyle zaman içinde yavaş yavaş gelişir. Bu etkenlerden bazıları yaşımızın ilerlemesi veya genetik mirasımız gibi müdahale edemeyeceğimiz durumlardır. Ancak risk tablosunu oluşturan faktörlerin büyük bir çoğunluğu, yaşam tarzı seçimlerimizle doğrudan bağlantılıdır ve kontrol altına alınabilir yapıdadır. Hastalıkların temelinde yatan ve gelişim riskini artıran durumlar şunlardır:

• İleri yaş
• Yüksek tansiyon
• Şeker hastalığı
• Yüksek kolesterol
• Sigara kullanımı
• Aşırı kilo
• Hareketsiz yaşam
• Kalp ritim bozuklukları
• Genetik yatkınlık

Beyin Damar Hastalıkları Vücutta Hangi Belirtilerle Kendini Gösterir?

Beyin devasa bir kontrol merkezi olduğu için, hasar gören damarın beslediği bölgeye göre ortaya çıkan şikayetler de büyük bir çeşitlilik gösterir. Örneğin konuşma merkezini besleyen bir damarda sorun yaşanırsa kişi kelimeleri toparlayamazken, denge merkezini etkileyen bir sorunda ani düşmeler yaşanabilir. Bazen bu şikayetler aniden, adeta bir elektrik kesintisi gibi ortaya çıkarken, bazen de günlerce süren hafif işaretlerle kendini belli edebilir. Bu tarz durumlarda sıklıkla karşılaşılan ve dikkat edilmesi gereken temel belirtiler aşağıdaki gibidir:

• Şiddetli baş ağrısı
• Konuşma bozukluğu
• Anlama güçlüğü
• Kolda güçsüzlük
• Bacakta uyuşma
• Yüzde kayma
• Görme kaybı
• Çift görme
• Denge kaybı
• Baş dönmesi
• Yutkunma zorluğu
• Bilinç bulanıklığı

Beyin Damar Hastalıkları Teşhisinde Hangi Görüntüleme Yöntemleri Kullanılır?

Herhangi bir müdahaleye karar vermeden önce sorunun nerede ve ne boyutta olduğunu görmek büyük önem taşır. Hastaneye başvurulduğunda ilk olarak başvurulan yöntem genellikle Bilgisayarlı Tomografi (BT) taramalarıdır. Tomografi saniyeler içinde çekilir ve özellikle beyinde yeni gelişen bir kanama olup olmadığını hızlıca ortaya koyar. Daha detaylı bilgi gerektiğinde, dokuları çok daha hassas bir şekilde incelemeye olanak tanıyan Manyetik Rezonans (MR) görüntülemelerine başvurulur. MR, yeni başlamış bir oksijensiz kalma durumunu veya damarların kendi yapısındaki incelikleri detaylandırmada hekimlere büyük fayda sağlar. Ayrıca boyun bölgesindeki damarların durumunu, darlık veya kireçlenme olup olmadığını kontrol etmek için ses dalgalarıyla çalışan Ultrasonografi (Doppler) cihazlarından da sıklıkla destek alınır.

Beyin Damar Hastalıkları Teşhisinde Kateter Anjiyografisi Nasıl Uygulanır?

Görüntüleme teknolojilerinde altın standart olarak kabul edilen yöntem halk arasında anjiyo olarak bilinen dijital anjiyografidir. Bu işlem bir nevi beynin içindeki damar ağının çok detaylı bir haritasını çıkarmaya benzer. Genellikle kasık veya bilek bölgesindeki bir atardamara lokal anestezi uygulanarak ufak bir giriş yapılır. Bu girişten ince, plastik ve son derece esnek tüpler (kateterler) yardımıyla kan akışının yönünde, kalpten boyun ve beyin damarlarına kadar ilerlenir. Hedef damara ulaşıldığında, x-ışınları altında görünürlüğü sağlayan tıbbi bir boya (kontrast madde) verilir. Bu sırada hastalar genellikle baş bölgelerinde birkaç saniye süren hafif bir sıcaklık hissi yaşarlar. Cihaz, verilen boyanın damarlar içindeki hareketini kaydederek üç boyutlu modeller oluşturur. Bu sayede damardaki bir genişleme, darlık veya tıkanıklık milimetrik olarak değerlendirilebilir.

Beyin Damar Hastalıkları İçin Kapalı ve Damar İçi Tedavi Ne Anlama Gelir?

Modern tıp, mümkün olan her durumda hastanın vücuduna en az müdahalede bulunarak en yüksek faydayı sağlamayı amaçlar. Endovasküler, yani damar içi tedavi olarak adlandırılan kapalı yöntemler bu felsefenin bir sonucudur. Eskiden beyindeki bir damara ulaşmak için kafatasında cerrahi bir açıklık yaratmak gerekirken, bu yeni yöntemde vücudun kendi otoyolları olan kan damarları kullanılır. Kasık veya koldaki küçük bir iğne deliğinden girilerek uzun ve ince malzemelerle beynin en derin bölgelerine kadar seyahat edilir. Kafatasında bir kesi, kemik çıkarılması veya beyin dokusuna dışarıdan fiziksel bir temas olmaması hastalar açısından çok daha az travmatik bir süreç anlamına gelir. Genel anestezi gereksinimi genellikle daha azdır ve operasyon sonrası yara yeri enfeksiyonu gibi endişeler büyük ölçüde ortadan kalkar.

Beyin Damar Hastalıkları Arasında Sık Görülen Anevrizma (Baloncuk) Nedir?

Anevrizma, beyin damarlarının duvarındaki zayıf bir noktadan dışarıya doğru balonlaşma olması durumudur. Bu durumu bir araba lastiğinin zayıflamış noktasından balon yapmasına benzetebiliriz. Yıllar içinde kan basıncının bu zayıf noktaya vurmasıyla baloncuk büyüyebilir ve duvarı incelir. İncelen bu duvarın günün birinde basınca dayanamayıp yırtılması, oldukça tehlikeli bir tablo olan beyin kanamalarına yol açabilir. Çoğu insan anevrizması olduğundan habersiz yaşayabilir çünkü bu baloncuklar kanamadıkları veya çevre dokulara baskı yapmadıkları sürece genellikle sessiz kalırlar. Ancak tesadüfen bulunduklarında veya riskli boyutlara ulaştıklarında kanama ihtimalini düşürmek amacıyla tedavi planlamasına geçilir.

Anevrizma Kaynaklı Beyin Damar Hastalıkları Tedavisinde Sarmal Yöntemi Nasıl Uygulanır?

Kapalı yöntemle anevrizma tedavisi planlandığında en sık başvurulan seçeneklerden biri “koilleme” yani sarmal yöntemidir. Yine kasık veya koldaki damardan girilerek beynin içindeki baloncuğun tam merkezine çok ince tellerle ulaşılır. Ardından baloncuğun içine insan vücuduyla uyumlu, özel yapım platin teller yavaş yavaş gönderilir. Bu teller baloncuğun içinde yumak gibi birikerek içeriyi sıkıca doldurur. İçi dolan baloncuğa artık kan giremez ve bu sayede yırtılma riski büyük oranda kontrol altına alınır. Eğer baloncuğun damarla birleştiği kapı (boyun kısmı) genişse, konulan sarmalların ana damara düşmesini engellemek için geçici olarak şişirilen minik balonlardan veya damarın duvarına yerleştirilen esnek stentlerden destek alınarak işlemin güvenliği artırılmaya çalışılır.

Beyin Damar Hastalıkları Tedavisinde Akım Yönlendirici Stentler Nasıl İşler?

Özellikle dev boyutlara ulaşmış veya yapısı itibarıyla klasik sarmal yöntemiyle doldurulmaya uygun olmayan çok geniş boyunlu anevrizmalarda akım yönlendirici stentler adı verilen ileri teknoloji ürünleri devreye girer. Bu stentler, bildiğimiz stentlere kıyasla çok daha sık dokunmuş, gözenekleri dar ancak son derece esnek bir metal ağ yapısındadır. Baloncuğun bulunduğu damar kesimine bu sıkı dokulu stent döşendiğinde, kanın baloncuğun içine girme hızı ve miktarı fiziksel olarak yavaşlar. Kan, stentin içinden geçerek yoluna devam etmeyi tercih eder. İçi kanla dolmayan baloncuk zamanla sönmeye, içindeki kan pıhtılaşmaya ve büzüşmeye başlar. Aylar içinde damarın kendi hücreleri bu stentin üzerini kaplayarak o bölgede yeni, sağlıklı ve pürüzsüz bir damar duvarı oluşturur.

Beyin Damar Hastalıkları Arasında Yer Alan İskemik İnme Neden Meydana Gelir?

Halk arasında felç olarak bilinen iskemik inme, beyni besleyen ana damarlardan birinin aniden tıkanması sonucu gelişir. Bu tıkanıklık genellikle iki şekilde ortaya çıkar. Birincisi, boyun veya beyin damarlarında yıllar içinde biriken kireçlenme (plak) tabakasının yırtılması ve orada oluşan pıhtının damarı kapatmasıdır. İkincisi ise kalpte ritim bozukluğu gibi nedenlerle oluşan bir pıhtının kan akışıyla sürüklenerek beyindeki dar bir damarda takılıp kalmasıdır. Tıkanıklık yaşandığı andan itibaren, o damarın beslediği bölgeye oksijen gidemez. Beyin hücreleri oksijensizliğe karşı son derece hassastır ve beslenemediklerinde fonksiyonlarını çok hızlı bir şekilde yitirmeye başlarlar.

İnme Gibi Acil Beyin Damar Hastalıkları Tedavisinde Mekanik Trombektomi Nasıl Bir Rol Oynar?

İnme durumlarında kaybedilen her dakika, milyonlarca beyin hücresinin kaybı anlamına geldiği için müdahalenin olabildiğince erken yapılması hedeflenir. Geleneksel olarak damardan verilen pıhtı eritici ilaçlar belirli bir boyuta kadar olan tıkanıklıklarda faydalı olsa da beynin ana damarlarını kapatan büyük pıhtılarda her zaman yeterli gelmeyebilir. Böyle durumlarda mekanik trombektomi adı verilen hayat kurtarıcı bir işlem devreye girer. Damar içinden ilerleyerek doğrudan pıhtının olduğu bölgeye ulaşılır. Özel olarak tasarlanmış stent yapılı toplayıcılar pıhtının içine açılır veya güçlü bir emici cihazla pıhtı fiziksel olarak damarın içinden çekilip dışarı alınmaya çalışılır. Damar yeniden açılıp kan akışı sağlandığında, hasar görmeye başlamış ancak henüz canlılığını yitirmemiş olan hücrelerin toparlanması ve hastanın felç tablosunda belirgin düzelmeler görülmesi beklenir.

Şah Damarı Darlığı Beyin Damar Hastalıkları Kapsamında Nasıl Giderilir?

Boynumuzun iki yanında yer alan ve beyne giden kanın çok büyük kısmını taşıyan şah damarları (karotis arterler), zamanla yağ, kolesterol ve kireç birikintileriyle daralabilir. Bu darlık bölgesindeki plaklar çatladığında kopan parçalar beynin üst kısımlarına ulaşarak felce neden olabilir. Bu durumu yönetmek için daralan kısmın açılması gerekir. Hastanın kasığından veya kolundan girilerek boyundaki bu darlığa ulaşıldığında, önce darlığın ilerisine çok ince, kanı geçiren ancak pıhtıları tutan şemsiye benzeri bir filtre yerleştirilir. Bu filtre, işlem sırasında beyne parça kaçmasını engellemeye yardımcı olur. Ardından daralmış bölge balonla genişletilir ve damarın açık kalmasını desteklemek amacıyla o bölgeye kendiliğinden genişleyen bir stent döşenir. İşlem bittikten sonra filtre içindeki olası parçalarla birlikte geri alınarak süreç tamamlanır.

Doğuştan Gelen Beyin Damar Hastalıkları Olarak Bilinen Damar Yumakları Nedir?

Sağlıklı bir dolaşım sisteminde atardamarlardaki yüksek basınçlı kan, toplardamarlara geçmeden önce kılcal damar adı verilen çok ince bir ağdan süzülür. Kılcal damarlar basıncı düşürerek kanın güvenle yola devam etmesini sağlar. Ancak Arteriovenöz Malformasyon (AVM) veya dural fistüller (DAVF) gibi doğumsal veya sonradan gelişen anormalliklerde bu kılcal damar ağı yoktur. Yüksek basınçlı atardamar doğrudan toplardamara bağlanır ve arada zayıf yapılı, karmaşık bir damar yumağı oluşur. İnce duvarlı toplardamarlar bu yüksek basınca dayanmakta zorlanır ve zamanla genişleyip çatlama eğilimi gösterir. Tedavi edilmeyen bu yumaklar ilerleyen yıllarda ciddi beyin kanamalarına zemin hazırlayabilir.

Sıvı Embolizasyon Yöntemi Bu Beyin Damar Hastalıkları Yaklaşımında Nasıl Uygulanır?

Damar yumaklarının tedavisinde açık ameliyat riskli olduğunda, kapalı bir yöntem olan sıvı embolizasyon oldukça değerli bir seçenek sunar. Uzman hekim, damar içinden ilerleyerek bu yumağın tam kalbine ulaşır. Sorunlu kısa devre bölgesini kapatmak için tıbbi kullanıma özel, vücutla uyumlu sıvı yapıştırıcılar (embolizan ajanlar) kullanılır. Kateterin içinde sıvı halde ilerleyen bu maddeler, sorunlu bölgedeki kanla temas ettiği anda saniyeler içinde donarak süngerimsi plastik bir dolgu malzemesine dönüşür. Bu dolgu, yumağın içindeki hatalı damar yollarını tıkayarak kanı beynin sağlıklı bölgelerine yönlendirir. Bazı geniş yumaklarda bu işlem tek seferde değil birkaç seans halinde yavaş yavaş uygulanarak kanama riski büyük oranda azaltılır.

Beyin Tümörleri Cerrahi Öncesi Beyin Damar Hastalıkları Yöntemleriyle Nasıl Küçültülür?

Girişimsel radyoloji, sadece damar patolojilerinin tedavisinde değil aynı zamanda zorlu beyin cerrahisi operasyonlarının hazırlık aşamasında da önemli bir rol üstlenir. Bazı beyin tümörleri veya boyun kitleleri inanılmaz derecede yoğun bir damar ağına sahiptir. Cerrahlar bu kitleleri çıkarmaya çalıştığında çok şiddetli ve durdurulması zor kanamalarla karşılaşabilirler. Bunu önlemek adına hasta, asıl tümör ameliyatından birkaç gün önce anjiyografi ünitesine alınır. Tümörü besleyen atardamarlar tek tek bulunur ve içlerine tıkayıcı parçacıklar veya tıbbi yapıştırıcılar sıkılarak tümörün gıda ve oksijen desteği büyük oranda kesilir. Beslenemeyen tümör dokusu büzüşür ve yumuşar. Böylece cerrah ameliyata başladığında çok daha az kanayan, kolaylıkla ayrılabilen bir kitleyle karşılaşır, ameliyat süresi kısalır ve hastanın operasyonla ilgili riskleri düşürülebilir.

Endovasküler Beyin Damar Hastalıkları Tedavisi Sonrası İyileşme Süreci Nasıl İlerler?

Kapalı damar içi yöntemlerle gerçekleştirilen tedavilerin hastalar için en memnuniyet verici yanlarından biri, ameliyat sonrası sürecin genellikle oldukça konforlu olmasıdır. Kafatasında bir yara, dikiş veya kesi olmadığı için yoğun bakımda veya hastanede kalış süreleri oldukça kısadır. İşlem sonrasında kasık veya bilekteki giriş noktasına ufak bir bant yapıştırılır ve hasta birkaç saat dinlendirildikten sonra odasına geçer. Pıhtılaşmayı önlemek ve yerleştirilen malzemelerin damarla uyumunu sağlamak amacıyla bir süre kan sulandırıcı ilaçlar kullanılması istenebilir. Hastalar genellikle bir veya iki gün içinde kendi ayakları üzerinde hastaneden ayrılarak sevdiklerine ve günlük yaşantılarına kavuşma imkanı bulurlar.

Olası Beyin Damar Hastalıkları Gelişimini Önlemek İçin Neler Yapılabilir?

Tedavide ne kadar büyük teknolojik adımlar atılmış olursa olsun, sağlık sorunlarıyla hiç karşılaşmamak her zaman en iyi senaryodur. Damarlarımızın yıllara meydan okuyabilmesi ve esnekliğini koruyabilmesi için günlük hayatımızda alabileceğimiz ufak ama etkili önlemler vardır. Sağlam bir damar yapısını desteklemek amacıyla uygulayabileceğiniz başlıca adımlar şunlardır:

• Tansiyonu düzenli ölçtürmek
• Kan şekerini dengede tutmak
• Kolesterolü kontrol altında tutmak
• Akdeniz tipi beslenmek
• Hareketli bir yaşam sürmek
• Tütün ürünlerinden uzak durmak
• Alkol tüketimini kısıtlamak
• İdeal kiloya ulaşmak
• Stresle başa çıkma yolları geliştirmek
• Düzenli ve kaliteli uyumak
• Doktor kontrollerini aksatmamak

Sıkça sorulan sorular

Prof. Dr. Özgür KILIÇKESMEZ

Prof. Dr. Özgür Kılıçkesmez, minimal invaziv damar içi tedavilere odaklanan, Türkiye’nin önde gelen girişimsel radyoloji ve nöroradyoloji uzmanlarından biridir. Anevrizma ve inme tedavileri, embolizasyon işlemleri, tiroid ve paratiroid hastalıklarının ameliyatsız tedavileri, girişimsel onkoloji ve periferik damar girişimleri başlıca uzmanlık alanları arasındadır. Halen İstanbul Memorial Göztepe Hastanesi Girişimsel Radyoloji ve Nöroradyoloji Bölümü Sorumlusu olarak görev yapmaktadır.

1997 yılında İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nden mezun olan Prof. Dr. Kılıçkesmez, 2012–2013 yıllarında Londra Guy’s & St Thomas’ ve King’s College Hospital’da “Clinical Fellow” olarak girişimsel radyoloji ve onkoloji alanında ileri eğitim almıştır. 2020 yılında profesör unvanını almış, aynı yıl SBÜ Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Girişimsel Radyoloji Kurucu Hekimi olmuştur. Ayrıca EBIR (European Board of Interventional Radiology) sertifikasına sahiptir.

Prof. Dr. Kılıçkesmez’in 94 uluslararası, 40 ulusal makalesi ve 2500’ün üzerinde atıfı bulunmaktadır. American Journal of Roentgenology (AJR) ve Diagnostic & Interventional Radiology gibi prestijli dergilerde hakemlik yapmaktadır. Klinik ve akademik deneyimiyle inme tedavisi, beyin anevrizması, embolizasyon, tümör ablasyonu ve tiroid/paratiroid hastalıklarının minimal invaziv tedavileri konularında ulusal ve uluslararası alanda referans gösterilen bir isimdir.