Malign Tümör Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri

Malign tümör, hücrelerin kontrolsüz ve anormal şekilde çoğalmasıyla oluşan, çevre dokulara yayılabilen ve metastaz yapabilen kötü huylu tümör türüdür. Kanserle eş anlamlı olarak kullanılır. Bu tümörler tedavi edilmediğinde hayati tehlike oluşturabilir.

Malign tümörlerin en belirgin özelliği invaziv büyüme göstermeleri ve kan veya lenf yoluyla uzak organlara yayılabilmeleridir. Bu tümörler hızla büyür, çevredeki sağlıklı dokulara zarar verir ve sistemik etkiler yaratabilir. Erken tanı bu nedenle kritiktir.

Malign tümör belirtileri arasında kitle hissi, açıklanamayan kilo kaybı, kronik yorgunluk, iştahsızlık, ağrı, kansızlık ve geçmeyen yaralar bulunur. Belirtiler, tümörün yerleşim bölgesine ve büyüklüğüne göre değişkenlik gösterebilir. Sistemik semptomlar sık görülür.

Tanı sürecinde fizik muayene, görüntüleme yöntemleri (BT, MR, PET), kan testleri ve biyopsi uygulanır. Tedavi planı tümörün tipi ve evresine göre belirlenir; cerrahi, kemoterapi, radyoterapi ve hedefe yönelik tedaviler en sık kullanılan yöntemlerdir.

Malign Tümör Nedir ve Vücutta Nasıl Bir Süreç Başlatır?

Vücudumuzdaki trilyonlarca hücre, aslında devasa bir orkestra gibi uyum içinde çalışır. Her enstrümanın ne zaman çalacağı, ne zaman susacağı bellidir. Ancak bazen, genetik kodlarımızda meydana gelen hasarlar –ki biz buna mutasyon diyoruz– bu uyumu bozar. Radyasyon, kimyasal maddeler, sigara dumanı, virüsler veya bazen sadece şanssızlık sonucu DNA zincirinde kırılmalar olur. Normalde vücudun “tamirci” enzimleri bu hasarı onarır veya hasarlı hücreyi intihara sürükler. Fakat malign tümör sürecinde, hasarlı hücre bu denetimden kaçar.

Freni patlamış bir araba yokuş aşağı nasıl hızlanırsa, bu hücreler de öyle kontrolsüzce bölünmeye başlar. Başlangıçta mikroskobik olan bu bozulma, zamanla birikerek bir kitleye dönüşür. Malign tümörlerin en korkutucu biyolojik özelliği, “komşuya saygı” duymamalarıdır. Sağlıklı dokuların sınırlarını ihlal eder, onları işgal eder ve besin kaynaklarını sömürürler. Bu biyolojik kaos, tedavi edilmediği takdirde organ yetmezliklerine yol açabilen ciddi bir tablo oluşturur.

Malign Tümör ile Benign Tümör Arasındaki Temel Farklar Nelerdir?

Hastalarımızdan en sık duyduğumuz soru şudur: “Hocam, kitle var dediler ama iyi mi kötü mü?” Bu ayrım hayati önem taşır. Benign yani iyi huylu tümörler, genellikle utangaçtır. Kendilerine ait bir kapsülün içinde büyürler, etraflarındaki dokuları iterler ama içlerine girmezler. Başka organlara sıçrama huyları yoktur. Cerrahi olarak alındıklarında genellikle bir daha sorun çıkarmazlar.

Malign tümörler ise tam tersine sınırsız bir özgürlük peşindedir. Mikroskobik kollarıyla çevre dokulara ahtapot gibi yayılırlar. Biz buna “invazyon” diyoruz. Daha da önemlisi, ana kitleden kopan bazı haylaz hücreler, kan veya lenf damarlarını birer otoban gibi kullanarak vücudun bambaşka yerlerine göç edebilirler. Meme dokusundan çıkan bir hücrenin gidip akciğere veya beyne yerleşmesi durumuna metastaz diyoruz. Metastaz yapma yeteneği, bir tümörün malign olduğunun en kesin kanıtıdır. Bu nedenle malignite sadece bulunduğu yeri değil tüm sistemi ilgilendiren bir hastalıktır.

Tıbbi Olarak Tanımlanan Malign Tümör Çeşitleri Nelerdir?

Malign tümörleri sınıflandırırken, o tümörün “hangi dokudan” köken aldığına bakarız. Bu sınıflandırma sadece akademik bir isimlendirme değildir; bizim hangi silahla (cerrahi, kemoterapi veya ablasyon) savaşacağımızı belirleyen temel haritadır. Her dokunun kanseri farklı davranır, farklı hızda büyür ve farklı yerlere yayılır.

Yaygın görülen ana gruplar şunlardır:

• Karsinomlar
• Sarkomlar
• Lösemiler
• Lenfomalar
• Miyelomlar
• Blastomlar

Bu listeyi biraz açmak gerekirse; Karsinomlar, en sık karşılaştığımız gruptur. Cildimiz veya organlarımızın iç yüzeyini döşeyen hücrelerden (epitel) kaynaklanır. Akciğer, meme, prostat, kolon gibi toplumda sık duyulan kanserlerin çoğu bu gruptadır. Sarkomlar ise daha nadir ama inatçıdır; kemik, kıkırdak, yağ veya kas gibi “bağ dokusu” elemanlarından türerler.

Lösemi, kemik iliğindeki kan yapım sürecinin bozulmasıdır; burada katı bir kitle oluşmaz, kanın kendisi hastalanır. Lenfomalar ise bağışıklık sistemimizin karakolları olan lenf bezlerinde başlar. Blastomlar genellikle çocukluk çağında görülür ve henüz olgunlaşmamış embriyonik dokulardan köken alır. Bazen de iyi huylu bir adenom, zamanla karakter değiştirip malign bir adenokarsinoma dönüşebilir; bu yüzden “premalign” dediğimiz öncü durumların takibi çok önemlidir.

Vücudun Alarm Verdiğini Gösteren Malign Tümör Belirtileri Nelerdir?

Vücudumuz aslında çok akıllı bir makinedir ve işler yolunda gitmediğinde bize sinyaller gönderir. Ancak bu sinyaller bazen çok silik olabilir, bazen de çok gürültülü. Malign tümörlerin belirtileri, tümörün nerede olduğuna, ne kadar büyüdüğüne ve hangi organlara baskı yaptığına göre değişir.

Genel olarak tüm vücudu etkileyen sistemik belirtiler şunlardır:

• İstemsiz hızlı kilo kaybı
• Aşırı halsizlik ve yorgunluk
• Gece terlemeleri
• Sebepsiz ateş yükselmeleri
• İştahsızlık

Bu genel belirtilerin dışında, tümörün yerleştiği organa özgü şikayetler daha yol göstericidir. Örneğin akciğerdeki bir sorun inatçı öksürükle, bağırsaktaki bir sorun tuvalet alışkanlığının değişmesiyle kendini belli eder.

Yerel ve organa özgü belirtiler şunlardır:

• Ele gelen sert şişlikler
• Kanlı balgam çıkarma
• Dışkıda kan görülmesi
• İdrarda kan görülmesi
• İyileşmeyen cilt yaraları
• Ses kısıklığı
• Yutma güçlüğü
• Vücutta yeni beliren benler

Bu belirtilerden birini fark ettiğinizde hemen en kötü senaryoyu yazıp panik yapmanıza gerek yok; ancak bu sinyalleri görmezden gelmek de doğru değildir. Erken teşhis, malign tümörlerle mücadelede elimizdeki en güçlü kozdur.

Kesin Tanı İçin Biyopsi Yöntemleri Nelerdir ve Riskli midir?

Muayene ve filmler (MR, Tomografi) bize bir “şüphe” verir, ancak kesin adını koymak için o dokunun mikroskop altında incelenmesi şarttır. İşte bu noktada “biyopsi” devreye girer. Eski zamanlarda biyopsi için bile hastaların ameliyathaneye inmesi, kesi yapılması gerekirdi. Günümüzde Girişimsel Radyoloji sayesinde bu süreç tamamen değişti.

Artık biyopsileri “görerek” yapıyoruz. Ultrason veya tomografi cihazlarını bir navigasyon gibi kullanıyoruz. İğnenin ucunu ekranda milim milim takip ederek, damarlara veya sinirlere dokunmadan doğrudan tümörün kalbine ulaşıyoruz.

Sık kullanılan biyopsi yöntemleri şunlardır:

• İnce İğne Aspirasyon Biyopsisi
• Tru-Cut (Kalın İğne) Biyopsisi
• Vakum Destekli Biyopsi
• Kemik Biyopsisi

Özellikle Tru-Cut yani kalın iğne biyopsisi, malign tümör tanısında altın standarttır. Bu yöntemde özel bir tabanca sistemiyle dokudan “solucan” gibi incecik silindirik bir parça alırız. Bu parça, patoloğa sadece hücreleri değil o hücrelerin doku içindeki mimarisini de gösterir. Bu sayede hastalığın türünü, saldırganlık derecesini ve genetik özelliklerini net olarak anlarız.

Halk arasında “bıçak değerse kanser yayılır” gibi çok yaygın ama yanlış bir inanış vardır. Modern tıpta kullandığımız kapalı sistem iğne biyopsilerinde tümörün yayılma riski yok denecek kadar azdır. Aksine, biyopsi yapmadan tedaviye başlamak, karanlıkta ateş etmeye benzer; hedefi ıskalama ihtimaliniz çok yüksektir. İşlem genellikle lokal anestezi ile yapılır, hasta ağrı duymaz ve işlemden hemen sonra evine dönebilir.

Ameliyatsız Malign Tümör Tedavisi Olan Ablasyon Nedir?

Teknoloji o kadar ilerledi ki artık her malign tümör için büyük ameliyatlar, uzun kesiler ve yoğun bakım süreçleri gerekmiyor. Girişimsel Radyoloji ünitelerinde uyguladığımız “Perkütan Ablasyon” tedavileri, kanser hücresini olduğu yerde yok etmeyi hedefler. Cerrahiye uygun olmayan, yaşı ileri olan veya bıçak altına yatmak istemeyen hastalar için bu yöntemler hayat kurtarıcıdır.

Ablasyon, kelime anlamı olarak “ortadan kaldırmak” demektir. Biz bunu ısıyı veya soğuğu kullanarak yapıyoruz. Tıpkı biyopside olduğu gibi, görüntüleme cihazları eşliğinde tümörün tam ortasına özel bir enerji iğnesi yerleştiriyoruz.

Uyguladığımız ablasyon yöntemleri şunlardır:

• Radyofrekans Ablasyonu
• Mikrodalga Ablasyon
• Kriyoablasyon
• Elektroporasyon

Radyofrekans (RFA) ve Mikrodalga (MWA) yöntemleri ısı esasına dayanır. İğnenin ucundan yayılan enerji, tümör dokusundaki su moleküllerini titreştirerek sürtünme ısısı yaratır. Doku içindeki sıcaklık dakikalar içinde 60-100 derecelere çıkar. Bu sıcaklıkta kanser hücrelerinin protein yapıları bozulur, hücre zarları erir ve tümör “pişerek” ölür. Vücut zamanla bu ölü dokuyu temizler ve yerine yara dokusu (skar) oluşur. Özellikle karaciğer, böbrek ve akciğerdeki 3-5 santimetreden küçük tümörlerde, bu yöntemin başarısı cerrahi ile yarışır düzeydedir.

Kriyoablasyon ise tam tersine dondurarak öldürme sanatıdır. İğnenin içinden yüksek basınçlı gazlar geçirerek iğne ucunu eksi derecelere düşürürüz. Tümörün içinde bir “buz topu” oluşur. Bu buz topu hücreleri dondurur ve patlatır. Kriyoablasyonun en güzel yanı buz topunu ultrasonda veya tomografide net olarak görebilmemizdir; böylece sınırları çok iyi kontrol ederiz. Ayrıca soğuğun doğal bir ağrı kesici etkisi olduğu için işlem sonrası ağrı çok az olur.

Karaciğerdeki Malign Tümör İçin Damar İçi Tedaviler Nelerdir?

Karaciğer, onkolojide özel bir yere sahiptir. Hem kendi dokusundan kaynaklanan (HCC) kanserler hem de bağırsak, meme gibi organlardan gelen metastazlar burada sık görülür. Ancak karaciğerin harika bir anatomik özelliği vardır: İkili beslenme sistemi. Sağlıklı karaciğer hücreleri kanın %75’ini “Portal Ven” dediğimiz toplardamar sisteminden alırken, sinsi tümör hücreleri beslenmek için %90 oranında “Hepatik Arter” dediğimiz atardamarı kullanır.

Biz girişimsel radyologlar bu farkı bir fırsata çeviririz. Kasıktan anjiyo yöntemiyle gireriz, incecik “spagetti” gibi kateterlerle karaciğerin içine, doğrudan tümörü besleyen o ince damara kadar ilerleriz. Hedefe vardığımızda ise iki farklı seçeneğimiz vardır:

Damar içi tedavi yöntemleri şunlardır:

• Transarteriyel Kemoembolizasyon
• Transarteriyel Radyoembolizasyon
• İlaç Salınımlı Küre Tedavisi

Kemoembolizasyon (TACE) işleminde, o ince damardan içeriye yüksek yoğunlukta kemoterapi ilacı veririz. Ama sadece ilaç vermekle kalmayız; hemen arkasından damarı tıkayıcı özel tanecikler göndeririz. Böylece ilacı tümörün içine hapsederiz ve tümörün kanla beslenmesini keseriz. Tümör hem zehirlenir hem de aç kalır. İlaç sistemik dolaşıma çok az geçtiği için saç dökülmesi gibi yan etkiler görülmez.

Radyoembolizasyon (TARE veya Y-90) ise “içeriden atom bombası” gibidir. Damarın içine milyonlarca mikroskobik küre göndeririz. Bu kürelerin üzerinde “Yitriyum-90” adı verilen radyoaktif bir izotop yüklüdür. Küreler tümörün kılcal damarlarına oturur ve sadece birkaç milimetre uzağa çok yüksek dozda radyasyon yayar. Dışarıdan yapılan radyoterapide sağlıklı karaciğer dokusu zarar görmesin diye doz kısıtlaması varken, bu yöntemde doğrudan tümörün içine çok yıkıcı dozlar güvenle verilebilir.

Kanser Ağrısı ve Diğer Malign Tümör Komplikasyonları Nasıl Yönetilir?

Malignite ile mücadele, sadece tümör kitlesini yok etmekten ibaret değildir. Hastanın yaşam kalitesini korumak, ağrısını dindirmek ve organ fonksiyonlarını devam ettirmek de bizim görevimizdir. Bazen tümör tamamen yok edilemese bile, hastanın kalan ömrünü konforlu geçirmesi her şeyden önemlidir.

Özellikle pankreas, mide ve karaciğer bölgesindeki kanserler, sırttaki sinir yumaklarına baskı yaparak dayanılmaz karın ağrılarına neden olabilir. Hastalar avuç dolusu ilaç içse bile bu ağrı dinmeyebilir. Bu durumda Çölyak Ganglion Blokajı yaparız. Sırttan görüntüleme eşliğinde ince iğnelerle girip, ağrıyı taşıyan sinir düğümüne alkol enjekte ederek o hattı “kapatırız”. Hastaların büyük çoğunluğu işlemden sonra “dünya varmış” der ve morfin ihtiyacı ciddi oranda azalır.

Bunun dışında malign tümörler bazen safra yollarını tıkayıp sarılığa, bazen idrar yollarını tıkayıp böbrek yetmezliğine yol açabilir. Bu tıkanıklıkları açmak için ciltten girerek drenaj kateterleri veya stentler yerleştiririz.

Maligniteye bağlı uygulanan diğer destekleyici işlemler şunlardır:

• Safra yolu drenajı
• Nefrostomi takılması
• Venöz port yerleştirilmesi
• Assit drenajı
• Plevral mayi drenajı

Bu işlemler “palyatif” yani rahatlatıcı işlemlerdir. Amaç hastanın vücudundaki zehirli sıvıları dışarı almak, beslenmesini sağlamak ve kemoterapisini güvenle alabilmesi için damar yolunu (Port) hazır etmektir.

Girişimsel Radyolojinin Malign Tümör Tedavisindeki Avantajları Nelerdir?

Modern tıbbın gittiği yön “minimal invaziv” yani vücuda en az hasarı veren yöntemlerdir. Girişimsel radyoloji bu felsefenin merkezindedir. Büyük kesiler, uzun iyileşme süreleri ve ağır ameliyat riskleri yerine; nokta atışı tedaviler sunar.

Bu yöntemlerin hastalara sağladığı temel avantajlar şunlardır:

• Ameliyat kesisi olmaması
• Sadece lokal anestezi yeterliliği
• Hastanede kalış süresinin kısalığı
• İyileşme sürecinin hızlı olması
• Daha az ağrı hissedilmesi
• İşlemin tekrarlanabilir olması
• Kozmetik sorun yaratmaması
• Yan etki riskinin düşüklüğü

Özellikle yaşı ileri, kalp veya akciğer yetmezliği gibi ek hastalıkları olan ve genel anestezi (narkoz) alması çok riskli olan hastalar için bu yöntemler bazen tek çaredir. Hasta işlemden bir gün sonra, bazen aynı gün evine gidip ailesiyle vakit geçirebilir. Ayrıca kanser maalesef tekrarlayabilen bir hastalıktır. Cerrahi bir bölgeye ikinci veya üçüncü kez ameliyat yapmak zordur ve risklidir; ancak ablasyon veya anjiyo tedavileri defalarca, güvenle uygulanabilir.

Prof. Dr. Özgür KILIÇKESMEZ

Prof. Dr. Özgür Kılıçkesmez, minimal invaziv damar içi tedavilere odaklanan, Türkiye’nin önde gelen girişimsel radyoloji ve nöroradyoloji uzmanlarından biridir. Anevrizma ve inme tedavileri, embolizasyon işlemleri, tiroid ve paratiroid hastalıklarının ameliyatsız tedavileri, girişimsel onkoloji ve periferik damar girişimleri başlıca uzmanlık alanları arasındadır. Halen İstanbul Memorial Göztepe Hastanesi Girişimsel Radyoloji ve Nöroradyoloji Bölümü Sorumlusu olarak görev yapmaktadır.

1997 yılında İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nden mezun olan Prof. Dr. Kılıçkesmez, 2012–2013 yıllarında Londra Guy’s & St Thomas’ ve King’s College Hospital’da “Clinical Fellow” olarak girişimsel radyoloji ve onkoloji alanında ileri eğitim almıştır. 2020 yılında profesör unvanını almış, aynı yıl SBÜ Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Girişimsel Radyoloji Kurucu Hekimi olmuştur. Ayrıca EBIR (European Board of Interventional Radiology) sertifikasına sahiptir.

Prof. Dr. Kılıçkesmez’in 94 uluslararası, 40 ulusal makalesi ve 2500’ün üzerinde atıfı bulunmaktadır. American Journal of Roentgenology (AJR) ve Diagnostic & Interventional Radiology gibi prestijli dergilerde hakemlik yapmaktadır. Klinik ve akademik deneyimiyle inme tedavisi, beyin anevrizması, embolizasyon, tümör ablasyonu ve tiroid/paratiroid hastalıklarının minimal invaziv tedavileri konularında ulusal ve uluslararası alanda referans gösterilen bir isimdir.